+90, Deutsche Welle ve Fayn Studio işbirliğiyle hazırlanan, ilk bölümünde 50 TL’lik banknotun yıllar içindeki yolculuğunu takip ettiğimiz video serimiz Büyüteç yayımlanmaya başladığından bu yana bir yıl oluyor. Bu süre içinde TL’nin alım gücünden başlayarak vergi yükü, prekarya, derin devlet ve sosyal medyada adalet arayışı gibi birçok sosyal konuyu derinlemesine araştırıp sonrasında edindiğimiz bilgileri geniş bir izleyici kitlesiyle paylaşma fırsatımız oldu. Hazırladığımız videolarda toplumun büyük bir kesimini ilgilendiren konuları işlemeyi hedefledik. Bunun için farklı disiplinlerden uzmanlarla röportajlar yaptık ve anlattığımız sosyal sorunlardan etkilenen kişilerin hikayelerini dinledik.

Her ay yeni bir güncel konuyu ele aldığımız Büyüteç serisinde amacımız habere duyulan güveninin azaldığı ve belirsizlik içinde yaşadığımız bu dönemde insanların nitelikli bilgiye ulaşmalarını kolaylaştırmak. Bunu başarmak için en az araştırmamızın niteliği kadar önemli olan bir nokta daha var: Bilgiyi izleyicilere aktarma şeklimiz. Bu yüzden “hikaye anlatıcılığı” kavramı, video çalışmalarımızın temelinde yer alıyor. Hikaye anlatıcılığının ne olduğu ya da nasıl iyi bir hikaye anlatıcısı olunacağı ise cevaplaması zor bir soru. Bu yüzden bir hikayeyi iyi yapan unsurları inceleyerek elimizdeki verileri hikayeleştirirken nelere dikkat ettiğimizi araştırmaya karar verdim.  “İyi bir hikaye anlatıcısı olmak bir yetenek midir?” sorusuna kesin bir cevabım olmasa da akademik kaynaklar ve bu alanda çalışan kişilerin tecrübelerinden yola çıkarak bilgiyi hikayeleştirmenin dört önemli kuralını bu yazıda özetledim.

1- Olayları izleyicilerin empati kurabileceği karakterler aracılığıyla anlatmak

“Hikaye”yi basit bir şekilde tanımlayacak olursak bir karakterin başından geçen olayların neden-sonuç ilişkileri içinde ve kronolojik bir düzende anlatımı olduğunu söyleyebiliriz. Karakter, hikayenin ana ögelerinden biri olmanın yanı sıra okuyucunun ya da izleyicinin anlatılanlarla duygusal bağ kurabileceği noktalardan biri. Okuyucu, karakterle kendisi arasında ortak taraflar bulduğunda veya anlatılan karakter sempatik bir kişi olarak yansıtıldığında onunla empati kurmak kolaylaşıyor. Toplumsal bir sorunu anlatırken olaylardan etkilenen bir karakterin hikayesine odaklanmak, bilginin daha etkin bir şekilde algılanmasını sağlıyor. Bu durum özellikle azınlık olarak nitelendirebileceğimiz, uzak hissedilen ya da dışlanan kesimlerin hikayelerinin görünülür kılmasını sağlayabileceği için de güçlü bir anlatım tekniği.

2- Güncel bir sorunun başlangıç noktasına giderek temel nedenlerini açığa çıkarmak

Haberlerde genellikle en önemli ve gerekli bilgilerin ilk sırada verildiğini, olayın arka planının ve detaylarının ise sonra açıklandığını görüyoruz. Olayların bilginin önemine göre sıralanması, Tersine Çevrilmiş Piramit (Inverted Pyramid) tekniği olarak da adlandırılıyor. Ancak yaşananlar sırasıyla anlatılmadığı için metin, hikayenin belirleyici özelliği olan olay örgüsünden yoksun kalıyor. Hikayeler genellikle baştan sona doğru ilerleyen ve karakterlerin yaşadığı değişimlerin sırasıyla anlatıldığı bir olay örgüsü içerir. Hikaye yazılırken kullanılan olay örgüsünün en basit haliyle görselleştirdiği Freytag Piramidi (Freytag’s Pyramid), bir hikayenin bir problem ve problem dolayısıyla oluşan iniş-çıkışlara sahip olduğunu gösteriyor. Sahip olduğu olay örgüsü, hikayeyi sürükleyici hale getirerek izleyicilerin ilgisini çekiyor. Bu yüzden videolarda bilginin nasıl sıralanacağı kararı, anlatılanları hikayeleştirmek açısından önemli.

Güncel bir sorunu anlatırken başlangıcı yıllar öncesine uzanan bir hikaye oluşturmak, sorunun altında yatan gerçek ya da az bilinen nedenlerin anlaşılmasını sağlıyor. İzleyicinin sadece bilgi edinmesini değil, aynı zamanda olayları anlamlandırmasını istiyoruz. İzleyicinin bilinçlenmesi, yeni bilgiler edinmesine olduğu kadar edindiği bilgiler arasında nedensellik ilişkileri kurması ve öğrendiklerine anlam kazandırmasına da bağlı. Olay örgüsü yaratılırken birbirine neden olan olaylar izleyiciye sırayla aktarıldığı için söz konusu soruna neden olan durumları anlamak kolaylaşıyor.

Elde edilen bilgileri bir olay örgüsü oluşturarak anlatmanın sağladığı bir ayrıcalık da hangi bilgilerin verilip verilmeyeceğini seçebilmek. Bu sayede daha öznel ya da yorum açık bir metin yazmak mümkün. Öznel anlatım, hem izleyiciye verilecek mesajın daha etkili bir şekilde iletilmesi hem de her izleyicinin gördüklerine dair kendi çıkarımlarını yapması açısından faydalı bir özellik. Ancak bu durumun gerçekleri eksik ya da taraflı bir şekilde yansıtmak için kullanılmamasına dikkat etmek gerekiyor.

3- İzleyicilerle bağ kurarak onlara hikayenin bir parçası olduklarını hissettirmek

Habere olan güvendeki düşüş, azalan dikkat süresi ve izleyicilerin sayısız içeriğe aynı anda maruz kalması gibi nedenler günümüzde gazetecilerin izleyicilerle bağ kurmasını zorlaştırıyor. Birçok insan okudukları ya da maruz kaldıkları haberlerin ruhsal durumlarında olumsuz etkisi olduğunu söylüyor, bazıları ise haberleri takip etmekten tamamen vazgeçiyor. Belirsizliklerle dolu medya ortamı, kendini endişeli hisseden bir izleyici kitlesi yaratıyor. Bu yüzden, izleyicilere daha kolay ulaşmak için duygusal tarafları güçlü bir anlatım şekli gerektiğini söyleyebiliriz. İzleyicileri bir konu hakkında bilgilendirmeden önce atılması gereken ilk adım onlarla bağ kurabilmek ve etkileşimde olmak. Yapılan araştırmalar, duygusal anlatımın izleyicileri belirli bir konuda harekete geçirmek konusunda nesnel anlatımdan daha etkili olduğunu gösteriyor. (1)

İzleyicileri hikaye anlatımına dahil etmenin bir ihtiyaç olduğunu gördükten sonra sıradaki soru bunu nasıl başarabileceğimiz. Bunu yapmak için uygulanabilecek yöntemlerden biri, yazdığımız metni izleyicilerin içinde kendi hikayelerini bulabilecekleri şekilde kurgulamak. İzleyicinin kendi hayatıyla ana karakterin hayatı arasında benzerlikler bulması ya da ana karakterin hikayede hissettiği duyguları daha önce izleyicinin de deneyimlemiş olması bunun en basit örneği. Diğer bir yöntem ise anlattığımız hikayelerin kişiselleştirilebilir olmasına özen göstermek. Bunun için hikayeye izleyicilere günlük hayatlarından tanıdık gelecek mekan, karakter veya olaylar eklemek mümkün.

4- Metni dikkat çekici ve bir bütün olarak uyumlu görsellerle desteklemek

İçeriğin estetik bir şekilde yansıtılmasının önemli bir unsur olduğu göz ardı edilemez. Tahmin edilebileceği gibi, güzel gözüken bir içerik izleyicinin haber edinme deneyimini olumlu yönde etkiliyor. Ancak iyi tasarlanmış bir görselin beklendiğinden daha büyük bir etkisi olabilir. Weber ve Engebretsen tarafından yapılan araştırma, estetik açıdan güçlü bir içeriğin bazı okuyucular tarafından daha güvenilir olarak da algılanabileceğini gösteriyor. (2) Bu yüzden içerik hazırlanırken estetik ve tasarım konularına da özen gösterilmeli. Ancak içeriğin göze hitap etmesi yeterli değil. Güzel gözüken bir görsel, güçlü bir metne sahip olmadıkça okuyucuyu etkilemekte başarılı olamıyor. Diğer bir deyişle, anlamdan yoksun bir içeriği görseller kullanarak iyileştirmek mümkün değil. Benzer şekilde, metin ve görsellerin birbiriyle ilişkili olması da önemli. Haan ve Kruikemeier tarafından yapılan bir başka araştırma, okuyucuların en çok metnin ve görsellerin birbirini desteklediği bir anlatımı tercih ettiklerini gösteriyor. (3)

Veri görselleştirme, hem videolarımızda hem de son yıllarda gazetecilik alanında öne çıkan bir teknik. Toplanılan verileri görsel olarak yansıtmanın okuyucunun ilgisini çekmek ve karışık konuları anlaşılır hale getirmek gibi işlevsel tarafları var. Biz de videolarımızda sayısal verileri görselleştirirken sunduğumuz bilgilerin güvenilirliğini yansıtarak hikayenin mesajını güçlendirmeyi amaçlıyoruz. Kelimelerle anlatmanın uzun süreceği bir konuyu daha etkili bir şekilde anlatmak için veri görselleştirme iyi bir yöntem oluyor. Kullandığımız teknikler basit sayısal grafiklerden yaratıcı görsellere birçok farklı yöntemi kapsıyor. Bunlara ek olarak, zaman şeridi hazırlamak olayların sırayla anlatılmasını sağladığı için hikaye anlatıcılığıyla görselleştirmenin birleşme noktası. Zaman şeridi, bir grup karışık veri toplandığında elde edilen bilgileri hikayeleştirmek için tercih edilebilecek bir yöntem.

Gazetecilikte kullanılan hikaye anlatıcılığının temel özelliklerini özetlemek istersek; empati kurulabilen karakterler, duygusal anlatım, olayların başlangıcına uzanan olay örgüsü, izleyicilerle etkileşim ve etkili görselleştirme tekniklerinin önemli unsurlar olduğunu söyleyebiliriz. Gündemdeki toplumsal olayları konu aldığımız video serimiz Büyüteç’te de hikaye anlatıcılığını ön planda tutuyoruz. Bilgiyi izleyicilere hikayeleştirerek aktarmanın onlarla bağ kurabilmek, karmaşık konuları anlaşılır kılmak ve insanların haberlere bakış açısını olumlu yönde değiştirebilmek gibi faydaları var. Günümüzdeki medya ekosisteminin ihtiyaçlarını göz önünde bulundurduğumuzda hikaye anlatıcılığının yeni nesil gazeteciler için güçlü bir araç olduğunu söylemek mümkün.